БҮГІН — ОРАЛХАН БӨКЕЙДІ ЕСКЕ АЛУ ЖӘНЕ ДҮНИЕГЕ КЕЛГЕН КҮНІ
Маған Оралхан Бөкейді тек танып қана қоймай, оның ішкі әлеміне — сирек кездесетін жазушылық дарын әлеміне жанасу бақыты бұйырды.
Бұрынғы өткенімізді парақтасам, алғашқы кездесуіміз 1983 жылдың күзінде болған еді. Мен ол кезде «Казахстанская правда» газетінің әдебиет пен өнер бөлімінде жұмыс істейтінмін. Бірде телефон шыр ете түсті. Тұтқаның арғы жағынан жұмсақ, бірақ бірден танылатын дауыс естілді:
— Бұл Оралхан Бөкей, ассалаумағалейкум, Бигелді. Танисың ба мені?
— Әрине танимын, аға!
— Е, танысаң жақсы болған екен…
Содан соң ол кенеттен орысшаға көшті:
— Мақалаларыңды оқып жүрмін, жарайсың! Жақында Қызылорда облысынан бір жігіттен хат алдым. Әдебиет туралы мақала жіберіпті. Өзі мүгедек екен. Сеземін: бойында Тәңірдің берген бір ұшқыны бар. Көмектесу керек. Қолға аласың ба? Уақытың болса, соға кет.
Осы әңгімеден кейін бірнеше күн өткенде Қазақстан Жазушылар одағындағы кабинетіне бардым. Үстел басында ұзын бұйра шашы иығына түскен, шығыс ақынының бейнесіндей сұсты да еңселі, келісті азамат отыр екен.
Ұзақ әңгімелестік. Ол маған әлгі қолжазбаны табыстады.
Өміріме болашақ белгілі ақын, философ әрі аудармашы Әуезхан Қодар осылайша алғаш рет енген еді. Мен оның мәтінін өңдеп, өңін келтірдім, көп ұзамай бұл мақала «Простор» журналына басылып шықты.
Содан бері Оралхан Бөкейдің шығармашылығына шын ықыласым ауып, оның барлық кітабын бас алмай оқып шықтым. Ағаның қырық жасқа толған мерейтойына орай «Казахстанская правда» газетіне көлемді сұхбат дайындадым.
Оралхан Бөкей әдебиетке асқақ та асау тау өзеніндей лап қойып, өзінің ешкімге ұқсамайтын дара қолтаңбасын бірден танытты. Жаңадан танылып келе жатқан жазушыға алғашқы «Қамшыгер» (1970) прозалық жинағы-ақ шынайы мәртебе мен абырой алып келді. Одан кейін «Үркер» (1971), «Қайдасың, қасқа құлыным?» (1973), «Музтау» (1975) жарық көрді. Орыс тілінде «След молний», «Поющие барханы», «Крик», «Поезда проходят мимо», «Человек-олень» деген атпен кітаптары басылды.
Оралханның әрбір жолы — туған жерге деген сүйіспеншіліктің шексіз мойындалуы. Оның Алтайы — арқыраған Бұқтырма, қарлы Мұзтау, шағыл құмдар, түйе мен бұғының соқпақтары — жай ғана табиғат көрінісі емес, оның прозасының жанды рухы, тірі жаны еді.
Кітаптарының кейіпкерлері — ұлттық мінезі мықты, ішкі әлемі тұтас әрі берік азаматтар: аңыз даланың соңында жүрген шопандар, жылқышылар, орманшылар мен бұғышылар.
Бөкей прозасы — қайырымдылық пен зауал, қайрат пен батылдық, шынайы әрі жасанды құндылықтар туралы толғау. Онда өмірге, адамға және оны жақсы жағына қарай өзгерту мүмкіндігіне деген асып-тасыған, жалындаған, лаулаған махаббат жатыр.
Ол — сиқырлы сөздің шебері, пішінді таңғажайып сезінетін дарын иесі еді. Оның сөз кестесі Бұқтырманың ағысындай кең де еркін көсілетін.
Есімде қалған тағы бір сәт бар.
1990 жыл болатын. Мен Мәскеуде, Жоғары әдебиет курсында оқып жүрдім.
— Сізді телефонға шақырады! — деді кезекші студент қыз.
Тұтқаны көтерсем — Оралхан аға:
— Бигелді, «Известия» баспасынан жаңа кітабым шығып еді. Авторлық даналарымды алып кетесің бе?
Алматыға оралған соң, оның жерлесі әрі сүйікті інісі Әлібек Асқаровпен бірге үйіне бардым.
Бізді жары қарсы алды. Үстел үстінде мөлдір сұйықтығы бар графин тұр екен — ол кездегі тапшылық заманда бұл сирек кездесетін сый еді. Оралханның жүзі бал-бұл жайнап тұр: кітаптары өз қолына тиген еді.
Түн ауғанша отырып, бәрін айтып шер тарқатыстық, графинді де босаттық.
Кенет ол мұңды жымиып, қалжың араластыра өкінішін білдірді:
— Білесің бе, Бигелді, бүгінде қазаққа бір әйелдің өзі көптік етеді. Жарым әйел — норма! Мен Мәскеуде, шетелде кітабы шығып жатқан аты шулы жазушы сияқтымын. Бірақ сүйікті жарыма шетелдің бір аяқ киімін де алып бере алмаймын. Өмір ме осы?!
Осы бір мұңды күүлкімен айтылған сөз менің жадымда мәңгіге сақталып қалды.
Оралхан Бөкей 1993 жылдың мамыр айында, Үндістанға шығармашылық іссапармен барған сапарында кенеттен дүниеден өтті. Елуге де толмаған еді.
Қазақтың ең дарынды жазушыларының бірінің өмірі осылайша кенеттен үзілді.
Арада жылдар өтті. Бірақ оның есімі көмескіленген жоқ.
Осыдан бірнеше жыл бұрын мен демеуші тауып, ағылшын шеберлеріне оның ең үздік повестілері мен әңгімелерін аударттым. Кітапты Лондоннан басып шығарып, Астанада жазушының достары мен аудармашыларын шақырып, презентациясын ұйымдастырдым.
Бүгін, оның туған күнінде, жүректен шыққан қарапайым сөздерді айтқым келеді:
Оралхан Бөкей сөз зергері ғана емес еді. Ол — сирек кездесетін жомарт жүректі, кенен жанды, туған жерінің нағыз перзенті болды.
Ол ерте кетті. Бірақ мұндай жазушылар мәңгілікке кетпейді.
Олар өз кітаптарында қалады. Адамдардың жүрегінде қалады. Өзі сүйген туған топырағында қалады.
Ал біз Оралхан Бөкейді оқып жүргенде — ол әрдайым бізбен бірге.